• Têketin
  • Bibe Nivîskar
  • Ziman
Banû Şîrwanî; Dengê jinên Kurmanc, dengê koçberî û xerîbiyê

Banû Şîrwanî; Dengê jinên Kurmanc, dengê koçberî û xerîbiyê


nivîskar: Kakşar Oremar
barkirin: Befranbar 11, 2015, 1:43


( 1929 Gundê Welîava – 2003 Meşhed )

Têbînî: Pêşkêş ji hevalê min yê şirîn û hêja Vahid Şêydayî re ku li ser Banû Şîrwanî gelek zaniyarî dane min.

 

Dengê wê şilik û nazik, bihêz û tije êş e. Xemila dengê wê enstûrmetek binavê Dutare ku ji hêlekê Banû dinale û ji hêla din jî Dutar pêre dikale. Hemû orkestra wê keseke û Dutareke ku bersiva dengê wê yê bilind didin. Ew stranbêja çend nifşane ku hê jî di bîra civakê de maye û lorîkên wê tên guhdarkirin:

Bi dil firîn, bi dil firîn lorîkê lor… / Her yek aliyekê digirin lorîkê..

Lor dekem ez lorîkê xwe / Xelk û xwedê ban(g) dekem gulnazikê xwe

Ez êsîrim min bikirin lorîkê lor

….

http://www.ellahmezar.ir/wp-content/uploads/2013/10/Lorik-Banu-Şirwani-www.EllahMezar.com-.mp3

Di straneke din de ew dibe keçkik bêşans û bext ku bidarê zorê dane kesekî ku di çavê wê de dîn û şête:

      http://www.ellahmezar.ir/wp-content/uploads/2013/10/Kecik-naz-meke-yalla-Banu-şirwani-www.EllahMezar.com_.mp3

Banû Şîrwanî piştî Nene Qemeronî jina duyê ye ku di nava Kurdên Xorasanê de wek stranbêj bi nav û dengin, lê Nene Qeneronî hê jî keseke bênav û nîşane û tenê di bîranîn û hevpeyvînên kesên mîna Sîma Bîna de navê wê tê bihîstin. Banû Şîrwanî ji Kurdên Qoçanê û serbihûriya wê dişibe a Meryem Xan, Nesrîn Şêrwan û Eyşe Şanê. Wê ji zarotiyê bi rêya babê xwe dest bi strangotinê kiribû. Ew heza ji hunerê mîna şitila rihaneke sêdendk di dil û hisên wê de şîn û zindî ma û heta roja mirinê jî rengê xwe negûherî.

 

Kurte jiyana Banû Şîwanî

Navê yê rast Mahbanû Ebbasî û sala 1929 û li gor hinek jêderan jî li sala 1926an li gundê Welîava(girêdayî Farûc û Qoçanê) di nava malbateke gundî û cotkar de hatiye dinê. Temenê wê 40 salî bû ku li radioya Meşhed dest bi strangotinê kir. Babê wê Ebasqolî û dengbêjekî naskirî yê herêmê bû. Hê zarok bû ku dayîka xwe ji dest da û ev jî bû sedem ku pir caran babê wê yê hunerhez di dîwana gire-girên herêmê de Mehbanû jî bixwe re bibe. Melek Husênxan yek ji wan kesan bû ku heza wî ji huner û çanda Kurdî re bêsinor bû. Enstûrmenta Dutar lêdixist û li gundê Welîava hunermend û pehlewanên Kurd dianîn ba hev û hurmeta wan tim li ber çav digirt.

Mamostayê dîrokzan û evîndarê ziman û çanada Kurdî rêzdar Kelîmulah Tohîdî hevpeypînek bi Banû Şîrwanî re çêkiriye û li wira ew wiha behsa jiyana xwe dike:

Hê 20 salî bûm ku ez li şivanekî Kurd yê binavê Elî Ekber Qehremanlo mehr kirim. Du sal piştre ew bi nexweşiya zerkê mir û ez bi kurê me yê du mehî re bi tenê hiştim. Salek piştre ku dilgirtî bûm min 15 ser pez, çêlekek û guhdirêjê xwe firotin û ji gund derketim. Min nedikarî li gund strana bibêjim û xelkê ji ber wê ku min stran gotine henekên xwe bi min dikirin û digotin:“ hê salek ji mirina mêrê wê re derbas nebûye ku dîsa distire.“

Ji ber wî etmosfêrê teng min gundê Welîava terikand. Çûme nava reşmalên tîyê xwe û xizmên wî ku li çiyayên bakurê Qoçanê bûn. Min xwest li wira him barê xem û elemên xwe sivik bikim û him jî ger min karî bi wî diravî careke din çend pezan bikirim û jiyana xwe berdewam bikim daku kurê min mezin bibe. Lê wana ne tenê hevkariya min nekirin, belkî ew diravê ku min hebû jî bi derbasbûna demê re û hêcetên cûr bi cûr ji min standin û pez jî ji min re nekirîn. Jinên wan jî bi tan û gotinên nexweş ji min re digotin:“ piyê te yê xêrê nebûye û hatina te bû sedem ku mêrê te wiha zû bimire“.

Ev rewş bû sedem ku şevekê di tarîtiyê de û bi pêlavên diryayî ku di piyê min de bûn, min reşmalên wan terikandin. Kurê min li pişta min û ez bi çavên tije hêsir ji çiyayên Elî Bûlax ber bi Qoçanê ve birêketim. Tav teze ji pişta çiyan derketibû ku ez bi piyên bi birîn, werimî, peqiyayî û westiyayî ji wan çiya, gelîyên dirêj û tije kevir derbas û ketim nava Qoçanê. Çûme kerwanserayekê ku li şeqama„ Şehirê Kohnê“ bû û di odeyekê de vehesîm. Rojên piştre ketim pey peydakirina kar û ev di rewşekê de bû ku ji ber germa û têhnitiya rêyê de kurê min bigiranî nexweş bibû.

Çûme cem doxtorekî ku zarê min derman bike. Min berê ew dinasî û çend cara hatibû cem me li Welîava û bibû mêvanê Melik Husênxan û nexweşên wan derman dikirin. Doxtir jî ez naskirim û bi dilovanî bi min re tevgerî û êşa kurê min jî derman kir. Ez bixwe re birim malê. Salekê li mala wî xebitîm û piştre karê wî dan Meşhehdê û ez jî bi malbata wî re hatim wira. Kurê min hêdî-hêdî mezin dibû û min dît ku di mala wan de hinek zehmetiyan derdixe. Ji ber wê jî min şerm li wan kir û piştî spasbêjiyê ji mala wan derketim. Wan rojan jinên Kurd bi kincên Kurdî û bedewên xwe li her dera bajarê Meşhed dihatin dîtin. Bi taybetî jî li derdora mezarê Îmam Riza, cada jor heya dewazê Qoçanê. Ji ber wê jî berevajî roja îro hingî kes ji dîtina kincên min yên rengîn û Kurdî ecêbgirtî nedima û kincên Kurdî tenê kincên naskirî ên netewî û resmî yên Kurdên Xorasanê bûn. Bi van kincên rengîn û bedew re ez di nava cade û şeqaman de sergerdan û aware ji xwe re digeriyam û min ji xwedê daxwaz dikir ku rêyeke çareseriyê ji min re peyda bike. Ji çarriyana Leşker ber bi sêriyana Darayî ve hatim. Kulaneke hebû ku li pişta îdareya darayî ber bi pişta zindanê ve diçû û ava vexwarinê li wira bû. Têhnî bûm û çûm ku avê vexûm. Ji nişave min dît ji aliyê din yê cadê xanimek ber bi min ve tê. Wê ji rûyê min yê xemgîn ku zarokek li pişta min girêdayî û tenê dimeşim zanîbû ka xema nava dilê min çiye. Piştre min zanî ku ew Izzet Meqdem xanima rêzdar Şobirî berpirsê îdareya perwerdê bû ku tabloyê wê li wira daleqandibûn û ji ber ku ez nexwende bûm, min nedizanî ku ez li nêzî wanim. Wê ez birim cihê perwerdê(darûlterbiye). Li wira min zanî ku baxçê zarokane û wan li wira perwerde dikin. Navê kurê min li wira nivîsandin û ez jî wek karker birim mala xwe.

Hingî radioya Kurdî a Xorasanê bernameyên xwe belav dikirin( sala 1956an yekemîn bernameya Kirmamcî ji radioyê hate weşandin). Rêzdar Şobirî li malê radio hebû û min jî hemû şevê bernameyên şad û xweş yên muzîka Kirmancî guhdar dikirin û dil di singê min de dikete tepe-tepê. Rojên xweş yên Welîava di nava riha min ya xemgîn de careke din can digirtin û ez dibirim nava fikran ka çawa xwe bigehînim îdareya radioyê.

Rojekê ji bo kirîna goşt û pincar çûbûme bazarê, bêîrade çûme stasyona radioyê ku her şevê adresê wira dihate îlankirin. Dergevanê deriyê îdarê li ber min sekinî û got: te çi kar heye? Min got: ez hatime awaza bêjim. Dergevan ecêbgirtî ma û got: Ma jin jî dikarin strana bêjin? Heya niha ti jinek nehatiye ku awaza bêje! Bisekine daku ez bipirsim û bersivê bideme we…“ piştre çû hundir û vegererî û ez ber bi hundir de rênimonî kirim.

Hingî berpirsê radioyê rêzdar Emîr Mucahid bû. Wî û karmendên wira bi dîtina min ecêbgirtî man. Çimkî ez yekemîn jin li Xorasanê bûm ku ji bo tomarkirina awazên xwe çûbûme radioyê. Ew jî jineke Kurd a Qoçanî bi kincên Kirmancî ku Farsî jî nedizanî.

Wan gotin emê dengê wek test tomar bikin.

Deriyê tomarkirina deng li ser min girtin û çûn, li pişta cama odeya fermanê îşeret dan ku karê xwe dest pê bikim. Hissên min germ û bilind bibûn û li ser bîranîna welatê xwe Welîava min def girte destê xwe û wisa xweş min lêda û ji kûrahiya dilê xwe min strana “lorik” got ku hiş ji serê wan çû. Dema karê min hat dawiyê, wan teva hêrişî odeya tormarkirinê kirin û gotin: aferîn, herbijî, aferîn, pîroze, pîroze. Min got: bes niha ku we pejirand, tomar bikin…

Wan gotin: me hemû tomar kir û ji vê jî baştir nabe. Îşev guhdarî dengê xwe bike ku yê ji radioyê bê belav kirin. Te Kurd ji nûve sax kirin. Kurd li cihê xwe, te Xorasan serbilind kir….“

Çîroka jiyana Banû dûr û dirêje, lê wê sedan stranên din jî di arşîva radioya Meşhedê de tomar kirin. Hemû rojê guhdarên dengê wê ji radioyê re tel dikirin û name li pey hev dihatin ku stranên wê zêdetir bêne lêxistin. Dema Ferhdîba Pehlewî diçe Meşhedê ew bi kincên Kurdî li hemberî wê distire û Şehbano wek xanima yekê ya welat ji deng û defa ku ew lêdixe pir hez dike. Ji rewşa jiyana wê dipirse û ew jî behsa kêmasiyên jiyana xwe dike. Fereh Pehlewî 500 metroyên erd wek xelat pêşkêşî wê dike ku ji xwe re stargehekê ava bike, lê bi çêbûna şoreşa sala 1979an re hinek xêrnexwaz wî erdî ji wê distînin.

Li pey hatina rejîma îslamî strîna jinan yasax û Banû Şîrwanî jî ji tirsa îdamê xwe wenda dike. Piştre hemû wisa dizanin ku ew miriye. Salên piştre hate zanîn ku ew sax, kurê wê Ekber zewicîbû û xwedî zarok bû û bi karê ajotina taksiyê debara jiyana malbata xwe dikir.

Banû Şîrwanî weke qehremana qada stiran û awazên Kirmancî li her derê dihate naskirin û hezkirin. Her kesî mafê wê binpê dikir, lê ew li ser piyê xwe sekinî û bû navdareke dîrokê ku hunera wê yê tim nav û dengê wê di hişê civakê de zindî bihêle.

Banû sala 2003an li Meşehdê çû rehmetê û heya sax bû strana xwe ya bi navê“ newînî derdê cudayî“ digot û hêsirên salên xweş û nexweş yên qedera xwe a reş dirijandin.

banu1

Hêza stranê û dengbêjiya jinê

Di erdnigariya Îranê de Xorasan navê herêmeke naskirîye. Di dirêjahiya sedan salan de wira eniya şer û agir, man û neman, berxwedan û serhildanên Kurd, Fars û komên din yên etnîkî li dijî padişahên fasid, hakimên zalim û cîranên dagîrker bûye. Li wira zêdetir ji 400 salane ku Kurd dijîn û ji cihwarê xwe re „ Kurmancistan an jî Kurdistana Xorasanê “ dibêjin. Kurdên ku ji rojhilatê Kurdistanê an jî rojavayê Îranê û bakurê Kurdistanê ber bi wira hatine koçber kirin, lê ne bi heza wan belkî bi darê zorê li wira man û heta gehan roja îro. Ew pir ji axa xwe dûrketin, lê koçberî û xemgîniya cudabûna ji axa bav û kalan tenê di stranên wan de maye.

Jin bi giştî û bi taybetî jî di nava Kurdan de bi rêya ol û yasayên sîstema mêrsalarî û feodalîizimê tim ratsî sivkatî û serkûtkirinê hatine. Lê kesî nekariye deng û awazên wan bifetisîne. Qêrîn û nalînên wan hezar peyam têde ne. Hawar û gazîyên wan wisa tije şewat û êşên giranin ku kes nikare bi bihîstina dengê wan venecinqe û his neke ku riha wî/ê rastî perîşanhaliyê nayê!

Banû Şîrwanî di nava Kurdên Xorasanê de navekî naskirîye. Wê di serdemekê de nûnertiya dengbêjî û hunerendiya jinên Kurd li herêma xwe kiriye ku heta di nava gelê serdest anku Farsan de jî jin xwedî wê hêz û cesaretê nebûn ku li ser eşiq, qeder û aliyên din yên jiyana civakî dengê xwe tomar û belavî nava gel bikin. Ew wek kewek çiyayên bilind xweş distirî. Wê û dengbêjên din karîne bi rêya kilamên xwe êş elemên dirêjahiya dîroka xwe a tije rabûn û ketin beyan bikin. Ewan li ser xêzeke sor ji Ûrmiyê û kela Dim-Dim, ji Makû û Serhedê bigire heya digehe Qoçan, Şîrwan, Bicnûrd û bakurê Xorasanê hereket kirin. Koçberiya ku xêza wê bi xwînê hatibû reşandin, ew neçar kirin ku welatê xwe biterkînin. Ew derdê hicran û tevkujiyên ku rûdane tenê di dengê xweşxwanên wira de têne his kirin. Di serdema Qacariyan de bi zorê firotina 300 keçên Kurd ên Qoçanî li cihê nedayîna maliyatê, wek nîşanek ji binpêkirina keramet û namûsa Kurdan, tenê di kilamên dengbêjên wira de weke rêzefilmekê hatiye neqişandin û tomarkirin. Yanî ew li derekê hatin koçber kirin û li dera din jî hatin firotin. Xiyaneta hakimên bêşiûr û ehmeq di stranên wan de deng vedidin. Kûr, hûr û dûr ew rûdanên dîrokî bi bîra me tînin.

Banû Şîrwanî di sala 1969an de li radioya Meşehdê dest bi strangotinê kir. Dengê wê yê çiyayî zû ket nava dilê xelkê. Hingî navdariya wê wek stêrkekê geş bû ku dengê wê li her derê dihate bihîstin. Stranên weke:“ Yar menezanîbû, kes me naxwazê, ezê îro êxsîrim, keçik naz meke û hwd“ bi navê wê ketin ser zarê xelkê.

banu4

Banû Şîrwanî û Sîma Bîna

Banû Şîrwanî di karê xwe de hosta û şehreza bû. Arşîva di singê wê de pir dewlemend bû. Wê di demeke kin de gelek stran û awazên bin axê, jengargirtî û ji bîrbûyî bi muzîkek esîl û Kurdî yek bi yek tomar û ji mirinê rizgar kirin. Piştre kesên din jî hatin û wan bi hev re ew gencîne ji koncik û tarîtiya mal û gundên Kurdan derxistin û hemû kirin malê dîrokê. Mîrasê ku dihat bimire bi ked û hewldanên wan ji nû ve bû mîrasekî bêmirin.

Banû Şîrwanî bi cesaret û dengê xwe rê li ber hinek jinên Fars jî vekir ku li deriyê gencîne û xîzîneya folklor û stranên Kurdî bidin. Di vê derbarê de hunermenda navdar a Îranî Sîma Bîna ku xizmeteke mezin ji folklora Îranê û Kurmancên Xorasanê re kiriye, wiha dibêje:“ Bi awazekê ez ber muzîka bakurê Xorasanê ve çûm. Wî dengê xweş Nene Qemeronî anî bîra min. Ew deng dengê Banû Şîrwanî bû. Qêrînên pir sirûştî, çiyayî û tije hissên protestoyî… weke ku îtrazê li dîroka xwe bikin, qêrîn û hawar di muzîka wan de hebûn. Wek tê gotin ew ji wan Kurdanin yên ku ji herêmên sinorî yên rojavayê Îranê bo wira hatibûne koçebr kirin û ew jî tim di xûrbetê de mane, lê bi rêya muzîka xwe, ew îtiraz, şervanî, hemase û şerên herêmî ku hebûne, anîne ziman. Elbete di wan awazan de mijar li ser standina heq û mafên wan yên netewî ne ku hebûna wan biparêzin.… bi van qêrînan re min di wan kilam û stranan de derdekî hevpar his dikir. Lê min kesek dixwest ku van gotin û cewherê wan qêrîn, saz û hawaran bi min bide famkirin. His û rengê wan bibîne, fam bike û hisên wan ji min re şirov bike ku em bikarîbin bi hev re rûnin û ez jî bikarim bikeme kilam. Kesek hat binavê Mihemed Ceiferî û min jêre got:“ ka were binêre di cewherê van kilaman de qêrîn û hewareke dîrokî heye. Ew dibêjin: axxx… me çi roj û serdem dîtin, eman eman eman……“

 

Dengê Banû Şîrwanî

Di dengê Banû Şîrwanî de xerîbiya salên dûr û dirêj, dûriya ji bab û gundiyê wê eşkere bû. Çi di stranên dengbêjî û dîwaniyê an jî stranên dewat û şadiyê de, ew xem di deng û peyvên wê de tê hiss kirin. Em vê êşê di stranên duqolî yên hunermendên din de jî dibînin ku keç û xort bi hev re dibêjin.

Di kilamên Banû Şîrwanî de em rastî edebiyateke devkî û bihêz a Kurdên Xorasanê jî tên. Peyv û gotinên weke:“ Gulnazikê xwe, lorikê xwe, lê yarê– ku bi hezar hez û xweziyan behsa keçên Kurd dike ku li pey şer û talanan li bazaran hatine firotin. „Ez aşiqim eman yarê“ li ser der bi deriya keçekê distire ku azadiya wê berbend û li ser derdê cudatiyê dibêje.

„Gulperî û dest bi hena“, evîna bêsinor ya du evîndaran ji hev re, Leylî û Leylane û dehan stranên din vê rastiyê ji me re eşkere dikin ku nemir Banû Şîrwanî xanimeke zana û haya wê ji rewşa gel û civakê hebûye. Bi bihîstina dengê wê carna jiyana gundîyan, carna çîroka du evîndaran, carna talan, qirkirin, carna jî çûl, deşt û çiya, çîmenzar, sêv, hinar û rengê jiyana Kurdan a tije xweşî, nexweşî û xembarî tê ber çavan.

banu2

Dawî û encam

Kurdên ku di jiyana xerîbiyê de dijîn, tim derd û elem, xweşî û nexweşî, bîr û baweriyên xwe bi rêya stranê beyan kirine. Kurdên Xurasanê xwedî hunereke dewlemend û awazên wan tije newayên xemgîn û derdê dîrokeke tije rojên reş, tarî û nexweş in. Dema ku rejîma Pehlewî zanî di nava Kurdên Xurasanê de daxwazên siyasî-çandî hene û heta bi kuştina serokên wan jî daxwazên wiha yê tim hebin, neçar ma ku radioyekê bi zimanê Kurdî jî vebike.

Sala 1956an li bajarê Meşed(navenda wilayeta Xurasanê) bernamên Kurdî jî dest pê kirin. Wan salan stranbêjên weke Hac Qorbanî û Banû Şêrwanî(yekemîn jina Kurmancîbêj li Kurdistana Xurasanê) li wira dengê xwe gehandin her dera ku Kurmanc lê hebûn. Beriya wê jî jineke din hebû ku di nava gel da bi navê „ Nene Qemeronî“ dihate naskirin. Hunermenda Îranî Sîma Bîna gelek caran di hevpeyvînên xwe de behsa wê dike û stranên ku ji wê hîn bûye heya roja îro jî di konsert û CDyên xwe de dibêje.

Stranên Kurdên Xurasanê tije xem û derdin. Li ser koçerî û xerîbiyê têne gotin. Xemeke giran di dengê wan de heye ku ji jiyana dûrî axa bav û kalên wan anku Kurdistanê îlhama xwe digirin. Enstûrmenta Dutar di nava wan de pir tê hez kirin û ostadên mezin di hînkirin û lêxistina wê esntûrmentê de hene.

Jêder û çavkanî:

  1. EllahMezar.com û guhdarkirina stranên wê.
  2. Kelîmulah Tohîdî Kanîma – Banû Şîrwanî, strêkek di esmanê muzîka Xorasanê de( Bi zimanê Frasî ).

 

dîtin: 723

Pêveker:

banû Şîrwanî dengê jinên kurmanc dengê koçberî û xerîbiyê